चितवन – प्रेमले भरिएको दृष्टि, पीडामा ढल्किने हृदय र अन्यायविरुद्ध नडराउने आवाज । यी गुणहरूको समष्टि व्यक्तित्व हुन् मीनाकुमारी खरेल । सादा जीवन, उच्च विचार र निरन्तर सेवाको दर्शनलाई व्यवहारमै उतार्दै आएकी खरेल तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि चितवनको समाजसेवामा सक्रिय छिन् ।
महिला, बालबालिका, सीमान्तकृत र आवाजविहीन समुदायको अधिकार, संरक्षण र पुनर्स्थापनामा समर्पित उनको जीवन यात्रा अहिले प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनमार्फत संसदसम्म पुग्ने मोडमा आइपुगेको छ । चितवनको माटोमा हुर्किएर यही समाजका आँसु, पीडा, विभेद र संघर्ष नजिकबाट देखेकी खरेलका लागि समाजसेवा कुनै अभियान वा राजनीतिक उचाइको भर्याङ थिएन ।
यो त जीवनकै साधना बन्यो । घरेलु हिंसाबाट पीडित महिला, मानव बेचबिखनमा परेका किशोरी, सडकमा अलपत्र बालबालिका र न्याय नपाएका नागरिक । यी सबैका लागि उनी ‘नेता’भन्दा पहिले ‘दिदी’ बनिन् । फोटो र नाराभन्दा हात समाएर, आँसु पुछेर र आत्मसम्मान फर्काएर सेवा गरेकी उनी चितवनमा नाम होइन, अनुभूति बनेर चिनिन्छिन् – ‘मीना दिदी’।
विद्यार्थी राजनीतिदेखि जनप्रतिनिधिसम्म
मीना खरेलको राजनीतिक चेतना विद्यार्थी जीवनमै विकसित भएको हो । नेविसंघ वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस इकाइ अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हाल्दै गर्दा उनी ०४२ सालको सत्याग्रहपछिको विद्यार्थी आन्दोलनमा सक्रिय भइन् । विद्यार्थी शुल्क वृद्धि र शैक्षिक अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउँदा नेपाल माध्यमिक विद्यालयमा भाषण गर्ने क्रममा उनी पक्राउसमेत परेकी थिइन् ।
त्यसपछि नेपाल विद्यार्थी संघ र नेपाल महिला संघको जिल्ला तहका विभिन्न जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै उनी नेपाली कांग्रेस चितवनको पूर्व जिल्ला सदस्य भइन् । ०५४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा तत्कालीन भरतपुर वडा नम्बर ५ बाट महिला वडा सदस्यमा निर्वाचित भई जनप्रतिनिधिका रूपमा काम गरिन् । हाल उनी नेपाली कांग्रेस चितवनको जिल्ला महासमिति सदस्यको जिम्मेवारीमा छिन् ।
संस्थागत समाजसेवाको दीर्घ यात्रा
०४९ सालमा आदर्श नारी विकास केन्द्रको संस्थापक सचिव बनेसँगै खरेलको औपचारिक समाजसेवा यात्रा शुरू भयो । त्यतिबेला चितवनमा महिला संस्था अत्यन्तै सीमित थिए । महिलामाथि हुने दमन, शोषण, विभेद, घरेलु हिंसा र सामाजिक बहिष्करणविरुद्ध स्वयं महिलालाई संगठित गर्दै सशक्त बनाउने उद्देश्यका साथ उनले संस्थागत प्रयास अघि बढाइन् ।
०५२ सालमा महिला लघु ऋण परियोजनामार्फत ६ सयभन्दा बढी कमजोर आर्थिक अवस्था भएका महिलालाई समूहमा आबद्ध गराई बचत, आयआर्जन र आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख गराइयो । महिलाहरू आर्थिक रूपमा सक्षम नभएसम्म सामाजिक मुक्ति सम्भव हुँदैन भन्ने ठोस् बुझाइका साथ ०५५ सालमा आदर्श बचत तथा ऋण सहकारी संस्था स्थापना गरियो । आज यो सहकारी महिलाको नेतृत्वमै सञ्चालन हुँदै सयौँ परिवारको जीविकोपार्जनको आधार बनेको छ ।
स्वास्थ्य, पुनर्स्थापना र संरक्षणमा केन्द्रित अभियान
०६१ सालमा खरेलको पहलमा आदर्श नारी क्लिनिक तथा स्वास्थ्य परामर्श केन्द्र स्थापना भयो । यहाँ महिला स्वास्थ्य, क्षयरोग नियन्त्रण, प्रजनन् स्वास्थ्य तथा पछि सुरक्षित गर्भपतनसम्बन्धी सेवासमेत उपलब्ध गराइयो, जसले अनियोजित गर्भका कारण हुने जोखिम न्यूनीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
त्यही वर्ष सडक बालबालिकाको जोखिमपूर्ण जीवनप्रति ध्यान दिँदै ‘हाम्रो घर’ नामक सडक बालबालिका पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना गरियो । हालसम्म करिब ६० जना बालबालिकाको संरक्षण, शिक्षा र पारिवारिक पुनर्मिलन गराइसकिएको छ भने केही बालबालिका आज आत्मनिर्भर नागरिकका रूपमा स्थापित भएका छन् ।
०६६ साल वैशाख १ गते घरेलु हिंसा, लैङ्गिक हिंसा र मानव बेचबिखनबाट प्रभावित महिला तथा उनीहरूका आश्रित बालबालिकाका लागि असहाय महिला तथा बालबालिका पुनर्स्थापना केन्द्र ‘आदर्श गृह’ स्थापना गरियो । उद्धार, मनोसामाजिक परामर्श, कानूनी सहायता, सीप विकास, आयआर्जन र पारिवारिक वा सामाजिक पुनर्मिलनमार्फत हालसम्म एक हजार १८३ भन्दा बढी महिला तथा बालबालिकालाई पुनःस्थापित गराइसकिएको छ । हाल पनि थुप्रै महिला तथा बालबालिका संस्थाको संरक्षणमा छन् ।
राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान
मीना खरेलको काम स्थानीय सीमामा सीमित रहेन । महिला तथा बालबालिकाको अधिकार र संरक्षणमा पुर्याएको योगदानका कारण उनी राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनिइन् ।
कोरियाबाट अन्तर्राष्ट्रिय पिस अवार्ड, नेदरल्याण्ड्सको दिदी फाउन्डेसन अवार्ड, अस्ट्रेलियाको चितवन समाज भिक्टोरिया सम्मानसहित नेपाल सरकार, प्रधानमन्त्री, महिला तथा बालबालिका मन्त्रालय, प्रहरी प्रधान कार्यालय र विभिन्न प्रतिष्ठानबाट दर्जनौँ सम्मान तथा प्रशंसा प्राप्त छन् । मानव बेचबिखन नियन्त्रण, घरेलु हिंसा न्यूनीकरण, सामुदायिक मेलमिलाप र महिला नेतृत्व विकासमा योगदानका कारण उनी देशका ६० भन्दा बढी जिल्लामा सामाजिक अभियन्ताका रूपमा परिचित छिन् ।
संसदमा पुगेर सेवा संस्थागत गर्ने अठोट
चितवन क्षेत्र नम्बर २ बाट नेपाली कांग्रेसकी उम्मेदवार खरेल भन्छिन्, “मैले चितवनको समाजका लागि गरेको काम यहाँका नागरिकले नजिकबाट देख्नुभएको छ । अब त्यो अनुभव संसदमा पुर्याएर नीति र कानूनमा रूपान्तरण गर्न चाहन्छु ।”
उनका अनुसार जनतामुखी विकास, महिला तथा बालबालिकाको अधिकार, सामाजिक न्याय, मानव बेचबिखन नियन्त्रण, स्थानीय तहसँग प्रभावकारी समन्वय र सेवामूलक राज्य संरचना उनका मुख्य एजेन्डा हुन् । “वाचा गर्नुपर्दैन, इतिहास छ । मैले राजनीति सिकेकी होइन, जीवनबाट राजनीति बुझेकी हुँ,” खरेल भन्छिन् ।
दुई सोचको प्रतिस्पर्धा
चितवन २ मा खरेलको उम्मेदवारीलाई विश्लेषकहरूले दुई फरक राजनीतिक सोच बीचको प्रतिस्पर्धाका रूपमा हेरेका छन् – एकातिर प्रचारमुखी, व्यक्तिकेन्द्रित र भाषणप्रधान राजनीति, अर्कोतिर तीन दशकको मौन तर प्रभावकारी समाजसेवा । चर्चित प्रतिस्पर्धीबीच पनि खरेल जनअनुभूति, विश्वास र निरन्तरताको शक्तिलाई आफ्नो मुख्य आधार मान्दै अघि बढिरहेकी छिन् ।
तीन दशकदेखि समाजसेवामा अनवरत मीना खरेलका लागि यो निर्वाचन पदको दौड मात्र होइन, समाजका पीडा संसदसम्म पुर्याउने यात्राको अर्को निर्णायक चरण हो ।
